INDIË EN THOM HOFFMAN door Dane Beerling 23/12/08, plus een N.B. van 15 maart 2009 en verder een reactie van Thom Hoffman zelf per E-mail van 8 augustus j.l.

De acteur en fotograaf Thom Hoffman gaat binnenkort een gasthoogleraarschap vervullen aan de universiteit van Tilburg. Zijn onderwerp, samen met een vijfentwintigtal studenten, zal gaan over het Indië van 1860, het Indië van Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli. Hoffman heeft zich zeer in Indië verdiept, z´n ouders komen daar vandaan, vandaar. Volgens Hoffman was Eduard Douwes Dekker de eerste socialist, maar hij was toen ook al feminist ´gezien hetgeen hij toen over vrouwen schreef´. Er valt veel over Douwes Dekker te zeggen, hij is nog immer een man die tot de verbeelding spreekt, maar dat ie toen al feminist was?
Hij was de eerste ooit, zegt men, die zich kritisch toonde en uitte over wat er allemaal mis was in wat hij noemde ´De gordel van smaragd´. Veel van die zaken stelde hij aan de kaak, wat zeker een verdienste van hem was. Maar daardoor is echter ten onrechte een beetje de indruk ontstaan dat hij het kolonialisme als geheel afwees. Niets is echter minder waar. Ook hij was een product van zijn tijd. Hoe bijzonder hij later ook werd, hij was ginds een ´gewone´ Hollander. En ook hij was gevoelig voor de eer en het ontzag voor de Belanda van de kant van inheemsen. Ook hij was daar een Toean Besar en dat beviel hem heel goed. Daarin onderscheidde hij zich niet van de andere Hollanders ginds. Hij verdiende er heel erg goed. Zeker vergeleken met hetgeen ‘den Inlanders’ hadden. De kolonie als kolonie was ook voor Douwes Dekker profijtelijk. Maar hij had wel degelijk tevens aandacht voor het lot van de inheemsen als ze in ernstige mate in de problemen geraakten, bijvoorbeeld als gevolg van het koloniale systeem van “herendiensten” onder de inheemsen. Maar werd door hem daarmee het hele koloniale systeem veroordeeld? Nee, ook Multatuli bevuilde zijn koloniale nest niet.

Pasar baroe, Batavia

´Je zou kunnen zeggen dat Multatuli toen al een feminist was.´ Hoffman stelt het voorzichtig, maar het blijft toch een boude bewering van hem. Als ik mij niet vergis heeft Rob Nieuwenhuys, ooit ´de nestor van de Indische letteren´, gewag gemaakt van het feit dat Douwes Dekker, toen hij, in zijn hoedanigheid van Assistent Resident, de Hoofden van Lebak ging toespreken, hij vergezeld was van een inheemse en haar bij het uitstappen uit de koets hielp door haar bij de hand te nemen. Uit zo´n detail blijkt dat Douwes Dekker geen weet had van de gebruiken daar, van de inheemse adat in het algemeen. Als je een inheemse, al dan niet in bijzijn van andere inheemsen, in verlegenheid wil brengen dan moet je vooral zoiets doen. Wilde hij zijn, Douwes Dekkers, Hollandse waarden en normen daarmee ginds implementeren? Zoiets was dwaas. Of had dat met arrogantie te maken? Hoe dan ook, die Hollandse waarden en normen zijn totaal niet bestand gebleken tegen de inheemse: die adat manifesteert zich in het huidige Indonesië nog steeds. In die zin is het alsof de kolonie Nederlands Oost-Indië nooit heeft bestaan.

Het doel van het project van gasthoogleraar Thom Hoffman en zijn studenten is om aan de hand van de verzamelde en bestudeerde gegevens over de tijd van Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli, een film te maken, maar ook een expositie die voor iedereen toegankelijk is. Ik ben vanzelfsprekend nieuwsgierig naar de resultaten van Hoffman en de zijnen over ongeveer anderhalf jaar.

...

Reactie Thom Hoffman:

Geachte Heer,

Primo: dank voor uw artikel over mijn gasthoogleraarschap.

Ten tweede: niet alleen mijn grootmoeder, ook mijn vader en oom zijn geboren op Sumatra, maar dat geeft nog geen enkel recht op hoogleraarschap, daar heeft u gelijk in. Wel geldt, dat als U anderen gaat citeren (in dit geval Holman), U beter eerst kan checken of het waar is wat zij zeggen, alvorens hun uitspraken als basis te nemen voor eigen theorie.

Ten Derde dit: Het betreft uitdrukkelijk een GAST-hoogleraarschap,dat mij is AANGEBODEN, ik claimde dus niets. Dat moet U echt even corrigeren.

Nog iets, nu Multatuli. U citeert mij daarover onjuist, of ik ben elders  onjuist geciteerd, en door U onterecht aangevallen. Multatuli was geen feminist, noch socialist maar werd later door diverse stromingen, waaronder het socialisme en het feminisme als wegbereider gezien. Een van zijn vele Ideeën: "Vanaf de maan gezien zijn wij allen even groot" vormt de grondslag voor zijn kijk op de wereld.

Zijn inspanningen als ambtenaar, om op te komen voor de arme laag van de oorspronkelijke bevolking, zijn wel degelijk erg groot geweest. Zijn salaris niet: hij verdiende het minst van alle assistent-residenten, omdat hij graag werkte in arme gebieden, met een lage winstbonus. Het waarom valt te lezen in de beroemde Rede tot de Hoofden van Lebak, uit de Havelaar. Kent U deze schitterende passage? Lees het nog maar eens na.

Hij vertrok uit Indië, na 17 jaar ambtenaarschap, zonder een rooie cent, zonder pensioen, alles had hij op het spel gezet om het ambtelijk conflict te winnen, met als einddoel: een einde aan de schrijnende armoede in Lebak, een ellende die hij ook in andere residenties al had waargenomen en die hem zeer aangreep.

Alhoewel hij de kolonie als bestuurssysteem nooit letterlijk wilde afschaffen heeft hij haar vele malen uitdrukkelijk diefstal genoemd en in scherpe termen veroordeeld.

Ik kan U lange lijsten met zinsneden uit zijn werk geven.

De opmerkingen van Nieuwenhuys laat ik voor hem. Ik heb het vermoeden dat Eduard Douwes Dekker het Indië van de 19e eeuw, juist in het straatarme Lebak, toch wel heel wat beter kende dan Nieuwenhuys, die over bepaalde zaken zeker grote kennis genoot, maar mijn beste meneer Beerling, Indië was veel groter dan Nieuwenhuys' zijn cercle.  

Ik verwijs U graag naar het Volledige Werk van Multatuli, waar alle correspondentie in de Zaak Lebak, ook van Dekkers voorganger Carolus over de armoede (!), wordt weergegeven, zoals bijeengebracht door Prof. Garmt Stuiveling, ik meen deel IX.

Als U een beetje hieruit zou lezen, zou U een ander stuk schrijven, namelijk met veel bewondering voor wat Dekker heeft getracht te bereiken.

Tot slot, "Kasian, de studenten"?

U  had alle colleges mogen bijwonen: doel was het vergaren van kennis, het doen van onderzoek, over een onderwerp dat U zo ter harte gaat.

Het bevreemdt me daarom dat u daar zonder verder enige navraag te doen, publiekelijk zo'n neerbuigende houding over heeft.

Wij, intussen, hadden een razend interessante periode, waar veel boeiends boven water is gekomen, waar vele boeken in de Universiteitsbibliotheek wederom tot leven werden gewekt, waar 25 studenten en met hen de universiteit van Tilburg kennis konden maken met de complexe geschiedenis van "ons Indië'.... kortom, laat merken dat U een heer bent, en laat een ander geluid horen.

Met vriendelijke groet,

Thom Hoffman 

PS U mag van mij dit bericht in Uw website toevoegen aan Uw artikel.